historia portalu kostrzyńskiego zamku

21272413 484756048548650 2026043041171204161 nWidokówka wydana przez BIURO WYDAWNICZE "RUCH" w roku 1961 (nakład 1000 egz.) oraz dwukrotnie w roku 1962 (w nakładach: 1000 i 3000 egz.) jest zarazem pierwszą wydaną po roku 1945 widokówką przedstawiającą powojenny Kostrzyn. Dla mnie zagadką jest wciąż to, dlaczego przedstawiono niemiecki zamek w czasach, kiedy jeszcze pamięć o wojnie była świeża a mieszkańcy zachodniej rubieży Poslki byli przekonywani, że wracją na Ziemie Odzyskane? Czy fotograf pomylił się myśląc, że dokumentuje siedzibę Piastów? Wciąż też zastanawiam się, w jakim stopniu widokóka ta mogła przyczynić się do zburzenia kostrzyńskiego zamku, a co za tym idzie "wyparowaniem" kopii szesnastowiecznego portalu?

W ramach wędrówek w przeszłość i odkrywania historii naszego miasta zapraszam Państwa do pierwszego z cyklu artykułów, w którym będziemy się starać znaleźć historie skrywające się ze "małymi, kartonowymi okruchami historii" jak kiedyś o pocztówce napisał Piotr Spychała, którego w tym miejscu gorąco pozdrawiam i dziękuję za "popchnięcie" mnie w tym kierunku...

 

 

37757a 

Zamiast wstępu...

Widokówka widoczna powyżej jest niezbitym dowodem tego, że lata powojenne to głównie fałszowanie (czasem za wszelką cenę) historii. Polskim osadnikom starano się przecież wmówić, że Kostrzyn był od zawsze polskim miastem i tylko dzięki ofiarności Armii Czerwonej ponownie powrócił do ojczyzny, wraz z resztą "Ziem Odzyskanych". Aby ludzie tak właśnie myśleli, władza musiała niszczyć symbole prawdziwych założycieli miasta - brandenburskich władców. Często robili to sami mieszkańcy, których komunistyczna propaganda zachęcała do niszczenia wszystkiego co niemieckie. Relief ze sceną nawrócenia Szawła, będący częścią portalu wejściowego,  był jedną z ofiar tej "ideologicznej wojny". Powyżej przedstawiam takżę widokówkę z roku 1967 przedstawiającą portal kilka lat później w stosunku do pierwszej...

Tak powstał portal...

Przyjrzyjmy się zatem jego historii: od momentu powstania (rok 1568) aż do smutnego końca (lata '70 XX wieku). Wiek XVI był czasem niepokojów religijnych. Rodził się wówczas nowy odłam religijny zainicjowany przez Marcina Lutra, który do historii przejdzie jako reformacja. Europą wstrząsnęły wojny religijne. Bardzo istotna ideowo dla nowej religi była biblijna scena nawrócenia Szawła, który po przemianie duchowej stał się Apostołem Narodów - Świętym Pawłem - będącym w opozycji do Świętego Piotra a więc papieża. Reliefy z tą sceną ozdobiły m.in.: zamek Joachima II (1505-1571) w Berlinie, zamek Jana Kostrzyńskiego (1513-1571) oraz Kamienicę Loitzów w Szczecinie. Te trzy reliefy łączy znacznie więcej. Joachim II był bratem Jana i oba zamki budował ten sam architekt: Caspar Thiess1. Współpracował on ze znanym rzeźbiarzem Hansem Scheußlich-Schenck, który "był w niezgodzie z tym nieznanym dworskim artystą, którego w odpowiedzi listowej do księcia nazywa owego sługę zakłamanym rzeźbiarzem" 2. Przypuszczać można, że był nim autor kostrzyńskiego reliefu Statius van Düren. Andreas Cante egzemplarz szczeciński przypisuje właśnie Schenckowi, zwracając jednocześnie uwagę na podobieństwo reliefu berlińskiego do kostrzyńskiego3. Ważne dla całej kwestii są stosunki handlowe łączące Loitzów z Joachimem II.4 Można więc przyjąć, że Schenck był twórcą reliefu berlińskiego (1540) oraz szczecińskiego (1547). Düren zaś stworzył swój relief w roku 1568. Taka sytuacja z jednej strony tłumaczy podobieństwo wszystkich trzech reliefów, a z drugiej nie powinna dziwić, bowiem "w pierwszej połowie XVI wieku wydzielenie poszczególnych kręgów artystycznych nastręcza trudności z powodu ogromnej ruchliwości artystów i wędrówki wzorów graficznych. Powszechne używanie rycin, wzajemne naśladowanie się sztycharzy, kopiowanie i podpisywanie się znakami autora pierwowzoru, jak i używanie kilku sygnatur przez jednego mistrza, zaciera indywidualne cechy szczególnych autorów." 5 Düren kopiując relief berliński nie zrobił niczego niewłaściwego biorąc pod uwagę czasy w których żył. Tym bardziej, że Hans Scheußlich-Schenck tworząc swoje dzieła wzorował się na obrazie Francesa Salviati (1510-1563) albo na rycinie autorstwa Enea Vico (1523-1567) lub innej, nieznanej grafice nawiązującej do tych artystów co dowodzi tezy Gilińskiej cytowanej powyżej 6. Na kostrzyńskim egzemplarzu, dzięki umieszczonym inskrypcjom łatwo zidentyfikować motyw reliefu, czego nie można powiedzieć o pozostałych. Jest wykonany w tarakocie, pozostałe są z piaskowca. Napisy pod nim umożliwiają także uzyskanie dodatkowych informacji, o czym w dalszej części tekstu. Przed odkryciem ich sensacyjnej treści, wypadałoby jednak opisać wygląd samego reliefu.

 

37757b

 

Jaki był "nasz relief?

Egzemplarz kostrzyński dzieli się na dwie części, być może dla podkreślenia tego faktu składał się z dwóch płyt. W górnej części znajduje się Jezus Chrystus w oślepiającym świetle mówiący słowa: "Szawle, Szawle dlaczego Mnie prześladujesz?" (inskrypcja na płycie). W odróżnieniu od pozostałych reliefów, dolna część jest bardzo czytelna. W samym środku znajduje się upadły z konia Szaweł w tradycyjnym żydowskim nakryciu głowy. Po lewej jest jeździec, który próbuje osłonić się tarczą przed niebiańskim światłem, podczas gdy ten po prawej stronie jest już oślepiony. Jeździec w pobliżu Szawła próbuje włócznią strącić Jezusa z nieba a jeszcze inny, z lewej, zatrzymuje konia w miejscu i rusza na pomoc głównemu bohaterowi. Dolną cześć z obu stron spowijają ognie piekielne. Ta niesamowicie dynamiczna scena jest niezwykle plastyczna, wykonana z dbałością o detale. Ścisła kompozycja i sposób prezentacji świadczą o tym, że rzeźbiarz doskonale zna zasady manieryzmu. Nawrócenie jest tu uwidocznione niezwykle efektownie. Po pierwsze Szawła przygniata jego własny koń, tak jak grzech jego sumienie. Pies widoczny z lewej strony w rogu patrzący w jego kierunku symbolizuje diabła, który go opuścił. Jego słowa w końcu definitywnie odzwierciedlają, że odnalazł Boga. Pyta bowiem: "Cóże ma uczynić Twój marnotrawny syn, Panie?" (inskrypcja na płycie).

A co ma Szaweł wspólnego z Kostrzynem?

Jan Kostrzyński w roku 1538 przeszedł na luteranizm, przyjmując komunię pod dwoma postaciami. Ustanowił jednocześnie nową religię jako obowiązująca w jego państwie. Długo jednak wahał się przed podjęciem decyzji, targany wątpliwościami podobnie jak Szaweł 7. Władca ten chciał także dorównać swojemu bratu Joachimowi II w przepychu nowej rezydencji, postanowił więc umieścić portal, który zawierał medaliony jego i żony. Powyżej był opisywany relief po bokach którego umieszczono dwa filary wiary - postacie Piotra i Pawła. Zwieńczenie stanowił orzeł brandenburski po bokach którego byli wojownicy, symbol siły.

Niezwykłe odkrycie!

Szokiem było dla mnie odczytanie inskrypcji znajdujących się pod reliefem, a których nie zauważył nikt przede mną 8. Pierwszy z nich brzmiał (tłumaczenie Bartłomiej Suski przy pomocy Klausa Thiela): "Umieszczony tutaj pierwotnie portal wykonany był w roku 1568 w warsztacie Statiusa van Düren". Drugi jest sensacją, ponieważ nikt nie wspomniał o tym wcześniej: "Odnowiono w roku 1928 na zlecenie Administracji Wojskowej w Frankfurcie nad Odrą pod nadzorem wojskowego architekta Baurata Joosela. Odlew wykonał rzeźbiarz Georg Furstenberg w Frankfurcie nad Odrą". Jest podane miejsce: "Siegersdorfer Werke AG". Znaczyłoby to, że być może w Frankfurcie jest nadal oryginał z 1568 roku. Kto wie? W roku 1945 Kostrzyn znalazł się w granicach Polski. Zamek, świadectwo potęgi brandenburskich władców musiał zniknąć. Pomimo wpisania go do rejestru zabytków w 1963 roku został wysadzony w 1969 roku w powietrze 9. Ówczesny proboszcz budował w tym czasie nową świątynię. Jak głosi powojenna legenda, ksiądz kanonik Franciszek Skałba zgłosił się do władz, aby przekazano mu relief do nowej świątyni. Gdy przejechał po niego, na jego oczach rozbito go młotami w drobny mak. Jednak ciekawe w tym jest to, ze Maria Gilińska w swojej pracy podaje, że jego fragmenty znajdują się w Muzeum w Zielonej Górze. Moje śledztwo wykazało, że jedyne fragmenty portalu znajdują się w Muzeum Lubuskim im. Jana Deckerta w Gorzowie Wielkopolskim, co potwierdza kostrzyńskie opowieści i tragiczny los reliefu...

 

37757c

 

PRZYPISY:

  1. 1) Dominika Piotrowska: "Renesansowy zamek w Kostrzynie nad Odrą", Muzeum Twierdzy Kostrzyn 2008, str.46
  2. 2) Maria Gilińska: "Zespół pomorskich płyt kamiennych architektoniczno-dekoracyjnych z lat około 1545-1548, str. 344 (w: "Materiały Zachodniopomorskie TOM XV", Muzeum Pomorza Zachodniego, Szczecin 1969)
  3. 3) Andreas Cante: "Der Bildhauer und Medailleur Hans Schenck oder Scheußlich", Berlin 2007
  4. 4) Maria Gilińska, op.cit., str.330
  5. 5) Maria Gilińska, op.cit., str.350
  6. 6) Maria Gilińska, op.cit., str.333
  7. 7) Dominika Piotrowska: "Renesansowy zamek w Kostrzynie nad Odrą", Muzeum Twierdzy Kostrzyn 2008, str.19/li>
  8. 8) Zdjęcie z lutego 1968 pochodzące z dokumentacji zamku kostrzyńskiego z 1978 roku opracowanej na zlecenie Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Gorzowie, na którego publikację nie wyraził zgody dyrektor Muzeum Twierdzy Kostrzyn mgr Sławomir Górka.
  9. 9) Dominika Piotrowska: "Renesansowy zamek w Kostrzynie nad Odrą", Muzeum Twierdzy Kostrzyn 2008, str.72-73

37357a

biuro

Co? Gdzie? Kiedy?

POLECAMY:
 
młodzieżowe dni kultury
25-26 listopada
ZAPISY TRWAJĄ!
,,Pół na Pół”
2 grudnia, godz. 18:00
KCK Kręgielnia
jarmark
6 grudnia
Plac Wojska Polskiego

The WayWe Get By 5
8 grudnia, godz. 19:00 
KCK Kręgielnia
koncert
16 grudnia, godz. 18:30
Parafia pw. NMP Matki Kościoła
cohen
17 grudnia, godz. 17:00 
KCK Kręgielnia
 
Kino za rogiem: 
kino listopad

AKTUALNE NUMERY

Samorządny Kostrzyn
Nr 7/2017 - PAŹDZIERNIK 2017
 
pl9
Nr 10(58)/2017 - PAŹDZIERNIK 2017
 
wp3
nr 3(32) 2017

INFORMACJE

apt

dyżury aptek
 
plan
 
szkola
ROZKŁAD JAZDY:
dowóz do szkół
 
rozklad
ROZKŁAD JAZDY:
komunikacja miejska

WIDEO czyli bez komentarza....

tvp3 60
Kostrzyn w latach '60 XX wieku
(TVP Gorzów Wlkp) - część I
 
lata60-2
Kostrzyn w latach '60 XX wieku
(TVP Gorzów Wlkp) - część II
 
Kresowianie-Lubuszanie
film dokumentalny
 
Trudne początki.
Młodość na ziemiach zachodnich 1945-1956

[WIĘCEJ WIDEO]

  Adres redakcji:
Nasz Kostrzyn
Os. Słowiańskie 21/2
66-470 Kostrzyn nad Odrą
Bartłomiej Suski
redaktor naczelny

redakcja@naszkostrzyn.pl
tel. 602 663 913
Mariusz Staniszewski
redaktor sportowy

sport@naszkostrzyn.pl
tel. 693 907 200
 

znajdziesz nas w gazecie

logo